باشند . توضيحات بيشترى در بحث نقش زمان و مكان در اجتهاد در همين كتاب داده شده است . دوره‌هاى شش‌گانهء فقه اهل سنّت محقّقان و دانشمندانى كه دوره‌هاى فقه اهل سنّت را پىگيرى كرده‌اند ، دربارهء ادوار فقه اهل سنّت ، نظرات متفاوتى دارند . استاد محمّد مصطفى شلبى در كتاب المدخل فى التعريف بالفقه الاسلامى مىنويسد : « برخىها آن را به چهار دوره ، برخى به پنج دوره ، برخى به شش دوره و برخى نيز به هفت دوره تقسيم كرده‌اند » . نامبرده دوره‌هاى فقه اهل سنّت را به چهار دوره تقسيم مىكند . « 1 » حجوى ثعالبى « 2 » ( م 1376 ) نيز دوره‌هاى فقه اهل سنّت را به چهار دوره تقسيم كرده است . « 3 » برخى ديگر از محقّقان اهل سنّت مانند شيخ محمّد خضرى بك « 4 » ( م 1345 ) ادوار فقه را مطابق حوادث و اتفاقاتى كه در عصرهاى مختلف به وجود آمد و سبب تكامل آن گرديد ، تقسيم كرده است . وى در هر دوران فقيهانى را كه در مسير غناى ميراث فقهى كوشيده‌اند ، نام برده است . در تقسيم وى ، دوره‌هاى فقه اهل سنّت ، پنج دوره است . « 5 » به هر حال ، تاريخ فقه اهل سنّت و سير تحوّل و دگرگونى آن را در شش دوره ، مورد بررسى قرار مىدهيم ؛ زيرا اين تقسيم ، به واقعيّت نزديك‌تر و براى تفكيك و بازشناسى دوره‌ها دقيق‌تر است . برخى از محقّقان اهل سنّت دورهء اوّل را ، عصر رسول خدا و به عبارتى عصر تكوين فقه دانسته‌اند ولى از آنجا كه عصر رسول خدا صلى الله عليه و آله ، عصر تشريع و مشترك ميان همه مذاهب اسلامى است ، لذا ما دوره‌هاى پس از آن حضرت را مورد بررسى قرار مىدهيم . دورهء اوّل : عصر صحابه و تابعين اين دوره پس از رحلت رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله آغاز و تا اوايل قرن دوم ادامه مىيابد . پس از ارتحال رسول خدا صلى الله عليه و آله جمعى از مسلمانان براى يافتن احكام شرعى سراغ صحابه مىرفتند و از آنان فتوا مىگرفتند .

--> ( 1 ) . المدخل فى التعريف بالفقه الاسلامى ، ص 50 - 49 ( مشروح اين دوره‌ها از ص 150 - 50 آمده است ) . ( 2 ) . محمّد بن حسن بن عربى بن محمّد حجوى ثعالبى از علماى مالكيّه سلفيّه از مغرب است . وى داراى كتابهاى متعدّدى است كه مهم‌ترين آن الفكر السامى فى تاريخ الفقه الاسلامى نام دارد كه در چهار جلد منتشر شده است ( الاعلام زركلى ، ج 6 ، ص 96 ) . ( 3 ) . الفكر السّامى ، ج 1 ، ص 3 به بعد . ( 4 ) . محمّد بن عفيفى باجورى ، معروف به « خضرى » فقيه ، اصولى ، مورّخ ، اديب ؛ در قاهره زاده شد و در همان جا وفات يافت . از تأليفات اوست : اصول الفقه و تاريخ التشريع الاسلامى ( معجم المؤلّفين ، ج 10 ، ص 295 ) . ( 5 ) . به كتاب وى ، تاريخ التشريع الاسلامى مراجعه شود . استاد مصطفى زرقاء نيز در كتاب المدخل الفقهى العام از شيوهء شيخ محمّد خضرى بك پيروى كرده است .